Filmowa podróż przez województwo łódzkim śladami kin, ludzi i niezwykłych opowieści

Kinobus od 2015 roku podróżuje po Polsce w poszukiwaniu śladów lokalnej kultury filmowej ze szczególnym uwzględnieniem kin, tych małych, tradycyjnych, z historią – a czasem już tylko wspomnień po nich. Co roku Kinobus odwiedza inny region kraju, najczęściej jakieś województwo. W 2025 roku odbyła się jedenasta edycja wydarzenia, ale pierwsza, której organizatorem instytucjonalnym zostało Stowarzyszenie Kin Studyjnych.

A skoro tak, to trudno było sobie wyobrazić inny kierunek podróży niż województwo łódzkie. Wszakże to Łódź, jakże słusznie nosząca tytuł Miasta Filmowego UNESCO, jest kolebką ruchu studyjnego. To tam już w 1959 roku pierwsze kino otrzymało ów przydomek „studyjne”.

Spacer śladami łódzkich kin studyjnych

Tradycją Kinobusu jest, że podczas każdej kolejnej edycji spacerujemy po stolicy regionu, który w danym roku odwiedzamy. Zachęcamy do przejścia się po Łodzi, gdzie oczywiście tropiliśmy ślady kin studyjnych. Oto proponowana trasa:

1 / ul. Piotrkowska 203/205: Kino Studyjne Charlie

Jedno z legendarnych polskich kin. Działa od 25 listopada 1994 roku i wciąż się rozwija, zajmując kolejne zakamarki budynku dawnej siedziby Łódzkiego Ośrodka Kształcenia Ideologicznego. Obecnie to osiem sal: Studyjna, Kameralna, Klubowa, Arte, Audiowizualna, Widzów, Zielona i Czerwony Dywan, wypełnionych atrakcyjnym repertuarem, a także kawiarenka, biblioteka, ekspozycja sprzętu kinotechniczego i innych filmowych pamiątek. Odbywają się tu festiwale i liczne wydarzenia specjalne, mieszczą stowarzyszenia. Polecamy dłuższą wizytę i rozmowę z założycielem i spiritus movens Sławomirem Fijałkowskim. Kino Charlie należy do Sieci Kin Studyjnych i do sieci Europa Cinemas.

2 / ul. Piotrkowska 150: dawne Kino Adria

Prasa informowała, że jesienią 1957 roku w Centrali Wynajmu Filmów w Warszawie „dyskutowano również nad sprawą otwierania znanych za granicą tzw. kin studyjnych. Kina te miałyby w swym repertuarze filmy mniej kasowe, ciekawe natomiast pod względem artystycznym”. Obecności Szkoły Filmowej i pionierskiego uniwersyteckiego Zakładu Wiedzy o Filmie zawdzięczać można, że ten eksperyment postanowiono zainicjować w Łodzi. „Specjalnie na ten cel przeznaczone zostało jedno z kin łódzkich, mianowicie Adrię przy ul. Piotrkowskiej 150. Seanse w kinie studyjnym, rozpoczną się z dniem 15 lutego [1959 roku]. Kino będzie wyświetlać zarówno polskie, jak i zagraniczne filmy fabularne, uzupełnione dodatkami krótko- i średniometrażowymi. Będą to pozycje o wysokich walorach artystycznych, filmy o charakterze eksperymentalnym, za trudne dla przeciętnego widza, które stanowią prawdziwe przeżycie estetyczne dla widza bardziej wyrobionego”.

Zanim w maju 1958 roku otwarto kino Adria, w budynku tym w latach 1948-1955 działał Teatr Lalek Arlekin. Sala liczyła 171 miejsc. Tu odbywały się spotkania Międzyuczelnianego Dyskusyjnego Klubu Filmowego, jednego z pierwszych w Polsce. A 15 lutego 1959 roku traktować należy jako początek ruchu studyjnego w Polsce. Prasa obficie informowała o nowej inicjatywie. „Otwarte w niedzielę kino studyjne w Łodzi, które wyświetlać będzie wyłącznie filmy o wysokich wartościach artystycznych, spotkało się z dużym zainteresowaniem łodzian. W związku z tym nasi czytelnicy proponują wprowadzenie abonamentów lub przynajmniej na razie przedsprzedaży biletów z rana”. Co wyświetlano? „Dom, w którym żyjemy” (1957) Lwa Kulidżanowa i Jakowa Segel, a od 19 lutego „Ostatni dzień lata” (1958) Tadeusza Konwickiego. Zapowiadano, że „kino studyjne będzie miało większe uprawnienia i możliwości sprowadzania tak rzadkich i popularnych filmów, jak np. słynny już na całym świecie »Most na rzece Kwai« [(1957) Davida Leana]”. Wkrótce kino okazało się za małe, więc studyjność przeszczepiono do Kina Gdynia. A Adria działała do początku lat 70. XX wieku (prawdopodobnie do 1974 roku). Dziś nie ma po niej śladu.

3 / ul. Piotrkowska 120 / dawne kino Krzemińskich

Nie sposób pominąć tego adresu na trasie każdego filmowego spaceru po Łodzi. Dziś mieści się tu hotel o atrakcyjnej nazwie Stare Kino, ale najważniejsze jest to, że w 1899 roku bracia Antoni i Władysław Krzemińscy otworzyli tu, w lokalu dawnej restauracji Adolfa Fischera, pierwsze na ziemiach polskich stałe kino: „udało nam się sprowadzić z zagranicy projektor do wyświetlania filmów – system Lumièra oraz osiemnaście filmików. Nie można ich nazwać filmami, ponieważ najdłuższy miał dwanaście metrów, a najkrótszy sześć metrów. (…) Po skompletowaniu wszystkich aparatów i rekwizytów potrzebnych do uruchomienia kina oraz ulepszeniu aparatu kinowego przeze mnie, został wynajęty lokal przy Piotrkowskiej Nr. 120 w Łodzi i w grudniu 1899 roku zostało uruchomione pierwsze kino w Polsce” – wspominał w 1953 roku Antoni Krzemiński. Ich kino działało tu do „wyczerpania repertuaru” w marcu 1900 roku.

4/ ul. Tuwima 2/4: dawne Kino Gdynia

Druga siedziba łódzkiego kina studyjnego. Od 1908 roku działało tu kino Odeon. Gmach wybudowano specjalnie pod działalność kinową. Był to lokal niezwykle elegancki. „Na widowni było 450 miejsc, pod sufitem wisiały kryształowe żyrandole, a laurowe drzewka stały w poczekalni. Bileterzy nosili natomiast ciemnozielone fraki”. Inne źródła mówią o około 360 miejscach, w tym części w lożach pierwszego piętra, a bileterów odziewają dodatkowo w białe rękawiczki. W 1932 roku nazwę zmieniono na Metro, a podczas II wojny światowej na Turm. Gdynią stało się w 1945 roku, a studyjnym w 1960. „Kino Gdynia początkowo było kinem aktualności. Wyświetlano tu kroniki, filmy dokumentalne i oświatowe. Gdy zostało kinem studyjnym, przeżywało swój złoty okres. Wydawano broszurki z repertuarem, z omówieniami filmów, sylwetkami reżyserów” – wspominał Stefan Tilk. Wówczas sala liczyła około 250 miejsc. Tu organizowane głośne dyskusje o filmach, tu też odbył się pierwszy w Łodzi przegląd przedwojennych polskich filmów. W 1962 roku „powołano specjalną radę artystyczną, której przewodniczącym został znany fachowiec w tej dziedzinie – prof. Bolesław Lewicki, jego zaś zastępcą – mgr Janusz Bujacz. Rada ta czuwa nad doborem repertuaru oraz organizowaniem różnego typu akcji i imprez”. Wkrótce i to kino stało się za małe – studyjnym mianowano Kino Stylowy. A Gdynia w latach 80. było to kinem non stop – seanse grano od 9:00 do 22:00, bilety sprzedawano nie da konkretne filmy, ale na wejście do sali. Zakończyło działalność w 1990 roku.

Miejska legenda mówi, że gdy jeszcze działało, wieczorową porą siedzącej na szczycie budynku sowie świeciły się oczy.

5 / ul. Sienkiewicza 40: Kino Tatry

Jedno z najdłużej działających kin na świecie! Otwarto je w 1907 roku i oczywiście wielokrotnie zmieniało nazwy: Belle-Vue, Moulin Rouge, Dolina Szwajcarska (sic!), Spółdzielnia Pracowników Państwowych (sic! sic!), Rakieta, Mai i wreszcie, od 1945 roku, Tatry. Miało swoją salę ogrodową, Tatry Letnie, a od 1986 roku także salę Tatry Kameralne, co czyniło zeń pierwsze w mieście kino wielosalowe. Było też przez jakiś czas kinem studyjnym. Dziś jest żywym muzeum. Kinu poświęcona jest etiuda „Seans w kinie Tatry” (2010) Igora Chojny, zagrało też w filmie „Powidoki” (2016) Andrzeja Wajdy. Warto wybrać się tu na seans i porozmawiać z Dariuszem Ambroszczykiem, wieloletnim kierownikiem i zarazem jedynym pracownikiem.

6 / ul. Traugutta 18: dawne Kina Szpulka i Perspektywa w Łódzkim Domu Kultury

Tu kino działało od 1961 roku do rozpoczęcia remontu gmachu w 2017 roku. Status studyjny otrzymało w 1972 roku. Były tu dwie sale, a czasem trzy, a zwały się: ŁDK/Szpulka, ŁDK Małe/ŁDK Kameralne/Przytulne (uruchomiona w 1992 roku) i ŁDK Telebim/Alternatywne (istniała do 1999 roku). Było to jedyne w Łodzi kino z szatnią i kawiarnią. Tu istniała filia stołecznego Iluzjonu, czyli regularnych pokazów filmowej klasyki, tu odbywał się Międzynarodowy Festiwal Filmów Przyrodniczych im. Włodzimierza Puchalskiego. Tu także odbyły się pierwsze edycje branżowego Forum Wokół Kina. W 1976 roku Kino ŁDK zostało wyróżnione przyznaną wówczas po raz pierwszy nagrodą miesięcznika „Kino” za upowszechnianie kultury filmowej.

7 / ul. Targowa 1/3: Kino Studyjne Narodowego Centrum Kultury Filmowej

To trzy kameralne sale nazwane na pamiątkę kin, które działały w Łodzi na początku XX wieku: Luna (49 miejsc), Odeon (169) i Urania (49). Działają od 29 grudnia 2023 roku. Zachęcamy do wizyty. Kino NCKF należy do Sieci Kin Studyjnych.

Nieco wcześniej, bo 12 października tamtego roku otwarto imponującą wystawę „Kino Polonia”. To podróż przez wszelakie aspekty polskiej kinematografii na trzech kondygnacjach i 1500 metrach kwadratowych. Od jej zwiedzania rozpoczęła się łódzka edycja Kinobusu, także dlatego, że znaleźć tu można gablotę poświęconą kinom studyjnym, siłą rzeczy, a raczej siłą koncepcji i narracji całej wystawy, niewielką i bardzo wyrywkowo traktującą zjawisko, ale obecną i zaświadczającą o istotnej roli ruchu studyjnego w dziejach polskiego kina. „Miały wierną widownię, a repertuar często odmienny od innych kin – bo przez wiele lat trafiały tam dzieła kupione specjalnie na ich potrzeby. PRL-owska cenzura wiedząc, że publiczność kin studyjnych jest raczej niszowa, była w stanie przymknąć oko na wyświetlane w nich filmy”. Nieopodal gabloty można zasiąść pod neonem znanego już nam Kina Tatry.

8 / ul. Kilińskiego 123: dawne Kino Stylowy

Trzecia siedziba pierwszego łódzkiego kina studyjnego: „od 1 lutego [1964 roku] kino studyjne przenosi się do gmachu Stylowego, przy ul. Kilińskiego 123. Większe pomieszczenie umożliwi sprawniejsze i szersze niż dotychczas organizowanie spotkań, dyskusji, odczytów. Planuje się założenie przy kinie kawiarenki i parkingu. Wprowadzi się też udogodnienie w postaci rezerwowania biletów na trzy dni przed seansem”. Kino tu istniało już od 1919 roku i wielokrotnie zmieniało nazwy: Resursa, Stylowy, Deli, Adler i znów Stylowy. Jego widzów nazywano stylowcami. Tu organizowano Festiwal Festiwali Filmowych (późniejsze słynne Konfrontacje) i Festiwal Etiud Studentów łódzkiej Filmówki. Było to też jedyne w Łodzi kino, gdzie można było wyświetlać filmy z taśmy łatwopalnej – kinooperatorzy przechodzili specjalne szkolenia w tym zakresie. Kino Stylowy działo do 1990 roku.

9 / Pl. Zwycięstwa 1: Kino Studyjne Kinematograf

Działa od 2006 roku w dawnej wozowni połączonej z zabytkowym pałacem Karola Scheiblera, siedzibą Muzeum Kinematografii w Łodzi. Komfortowa sala liczy 70 miejsc. To jedno z niewielu już miejsc, gdzie filmy wyświetla się nie tylko z nośników cyfrowych, ale i taśm 35 mm i 16 mm. I tu warto się wybrać na seans. Kino Kinematograf należy do Sieci Kin Studyjnych.

Tak wyglądała trasa Kinobusowego spaceru. Łodź jest tak nasycona śladami kin, że swobodnie można ją we własnym zakresie rozszerzać. Wypada tu tylko wspomnieć o Studenckim Kinie Studyjnym Studio (ul. Lumumby 7/9) na osiedlu akademickim – drugim, które w Łodzi otrzymało statut studyjny. „Mieszkańcy osiedla wyłonili specjalną radę artystyczną, która dbać będzie o interesujący repertuar i fachowych prelegentów”. W tej formie kino rozpoczęło działalność w 1963 roku, od dawna już nie istnieje (budynek sponął). A także o Kinach Bałtyk (ul. Narutowicza 20), Bodo (ul. Rewolucji 1905 roku 78/80), Cytryna (ul. Zachodnia 81/83 i ul. Pomorska 39/41), Polonia (ul. Piotrkowska 67) i wielu innych, swego czasu ważnych miejscach upowszechniania kultury filmowej.

Aneks

W maju 2026 roku Łódź wzbogaciła się o nową atrakcję i zarazem świetne uzupełnienie trasy naszego spaceru. W Pasażu Margaret Thatcher pomiędzy ulicami Tuwima i Moniuszki – więc najlepiej tam wejść po spojrzeniu w oczy sowy na dawnym Kinie Gdynia a przed wizytą w Kinie Tatry – zagościła Łódzka Galeria Neonów, na którą składa się czternaście LED-owych szyldów, ukazujących neony nieistniejących już łódzkich kin, w tym szczególnie nas interesujących Adrii i Gdyni.

Nie tylko Łódź

Pasażerki i pasażerowie Kinobusu spędzili w Łodzi przebogate popołudnie i wieczór. Następnego dnia rano wyruszyli na objazd części województwa łódzkiego (jego północną część – m.in. Łowicz, Łęczycę, Krośniewice, Kutno – odwiedzili już podczas specjalnej edycji pandemiczno-lockdownowej Kinobus / Środek Polski 2020). Dotarli do Skierniewic, Rawy Mazowieckiej, Radomska, Tomaszowa Mazowieckiego, Piotrkowa Trybunalskiego, Bełchatowa, Łasku i Pabianic, wszędzie tam odnajdując niezwykłe kinowe opowieści.

Konferencja

Stowarzyszenie Kin Studyjnych jest też organizatorem dorocznej Konferencji Kin Studyjnych. Jej korzenie sięgają 2012 roku i spontaniczno-entuzjastycznego wydarzenia „Kino na… Jędrzejów”. W 2025 roku odbyła się w Poznaniu jej 13. edycja, już od lat w pełni profesjonalna i niezwykle merytorycznie bogata. Ale i tu kwerenda archiwalna dostarczyła zaskoczenia. Okazuje się, że pierwsze takie spotkanie „z udziałem władz miejscowych oraz gości praktyków i teoretyków filmowych całego kraju” – i to pod nazwą I Ogólnopolska Konferencja Kin Studyjnych! – miało miejsce już w roku 1963, a konkretnie 21 marca 1963 roku. Oczywiście w Łodzi. W całym kraju działały wówczas aż cztery kina studyjne, więc było już komu debatować. „Po wyczerpującym referacie mgr Janusza Bujacza, kierownika kina studyjnego w Łodzi, wywiązała się ożywiona dyskusja, zapoczątkowana wystąpieniem red. Jerzego Płażewskiego. Mówiono o konieczności ujednolicenia form pracy kin studyjnych, ich repertuarze, sprawach organizacyjnych, ewentualnościach powiązania się z zagranicznymi organizacjami tego typu itd. Cel konferencji – słuszny. Przewidujemy bowiem, że w niedługim czasie powiększy się sieć kin tego typu”. Szczegóły tego pionierskiego wydarzenia wciąż czekają na odkrycie.

Bibliografia / lektury uzupełniające

roczniki „Dziennika Łódzkiego”, „Ekranu”, „Filmu”, „Kina”, „Kinotechnika” i „Odgłosów”

Biskupski Łukasz, „Miasto Atrakcji. Narodziny kultury masowej na przełomie XIX i XX wieku. Kino w systemie rozrywkowym Łodzi”, Warszawa 2013

Koliński Michał, Kulesza Piotr, Michalska Anna, „Łódzkie kina. Od Bałtyku do Tatr”, Łódź 2015

Krajewska Hanna, „Życie filmowe Łodzi w latach 1896-1939”, Warszawa-Łódź 1992

Kronenberg Maciej, Olkusz Krzysztof, „Przewodnik po filmowej Łodzi”, Łódź 2021

Pawlak Wacław, „Minionych zabaw czar, czyli czas wolny i rozrywka w dawnej Łodzi”, Łódź 2000

Podwolska Joanna, Wiewiórski Jakub, „Spacerownik. Łódź filmowa”, Łódź 2010